Kleine tuin ontwerpen in Amsterdam: vijf valkuilen

Een kleine tuin ontwerpen in Amsterdam begint bij de hoogte van de bebouwing, niet bij de windrichting. Aan de even kant van de Van Ostadestraat in De Pijp zijn vijf panden volgens 3DBAG 15,3 tot 15,5 meter hoog. Hun middagschaduw is half mei ongeveer 10 meter lang, tegen ongeveer 4 meter bij een rijtjeshuis van 6 meter.

Dat verschil zie je niet op een kompas. De vijf valkuilen hieronder gebruiken twee bestaande percelen in de Van Ostadestraat als voorbeeld. De hoogtes komen uit 3DBAG, de perceelmaten uit de kadastrale kaart van PDOK. Alle schaduwlengtes gelden voor 15 mei rond het middaguur, de dag waarmee de zonurenberekening uit kadasterdata werkt.

Welke valkuilen zijn er bij een kleine tuin in Amsterdam?

Alle vijf gaan uit van een gemiddelde tuin in plaats van jouw perceel. De tabel zet elke valkuil naast de meting die hem weerlegt, en naast wat je in plaats daarvan doet.

De twee percelen liggen aan weerszijden van dezelfde straat. Het perceel aan de even kant is 128 vierkante meter. Het is ongeveer 5 meter breed en 25 meter diep, het pand meegerekend. De tuin ligt achter het huis, op het zuidzuidoosten.

Het perceel aan de oneven kant meet 189 vierkante meter. Het is ongeveer 6,6 tot 6,9 meter breed en 31 meter diep. Daar ligt de tuin op het noordnoordwesten. Twee binnentuinen in één straat dus, met de zon aan de tegenovergestelde kant.

Valkuil 1: alleen naar de windrichting kijken

Een tuin op het zuiden is in een Amsterdams bouwblok geen garantie op licht. De tuin aan de even kant wijst naar het zuidzuidoosten. Het eigen pand staat dus aan de noordkant, en zijn middagschaduw valt van de tuin af.

Wat wel schaduw in die tuin kan werpen, staat aan de zuidkant. In het bouwblok daar staan panden uit 1903 en 1904. Ze zijn ongeveer 15,4 tot 17,5 meter hoog, gemeten van de grond tot het hoogste punt van het dak.

Half mei staat de zon rond het middaguur, om 13.36 uur, 56,6 graden hoog boven Amsterdam. Een pand van 15,4 meter werpt dan een schaduw van ongeveer 10 meter. Bij 17,5 meter is dat ongeveer 11,5 meter. Die schaduw wijst naar het noorden, dus jouw kant op.

Of die lijn je tuin haalt, hangt af van de afstand tot die achtergevels. Die afstand lees je niet af op een kompas. En de lengte op het middaguur zegt nog niets over het aantal zonuren van een plek, want de schaduw draait de rest van de dag mee.

Tuinontwerp.app zet die blokken met hun hoogte uit 3DBAG op schaal rond je perceel neer zodra je je adres invult. Op dat plan zie je hoe ver hun schaduw je tuin in komt, en rekent de app per plek uit hoeveel zon er overblijft.

Valkuil 2: een noordtuin afschrijven

De lengte van de middagschaduw en het aantal zonuren zijn twee verschillende dingen. Aan de oneven kant van de straat ligt de tuin op het noordnoordwesten. De panden daar zijn 16,6 tot 17,9 meter hoog. Hun middagschaduw is half mei ongeveer 11 tot 12 meter lang.

Rond het middaguur valt de schaduw van een hoog blok recht de tuin in. De rest van de dag draait die schaduw mee.

Wie daaruit afleidt dat die eerste twaalf meter de hele dag donker blijven, rekent met het verkeerde getal. Half mei komt de zon in Amsterdam op in het noordoosten, op een kompasrichting van 57 graden. Ze gaat onder op een kompasrichting van 304 graden, in het noordwesten. Alleen rond het middaguur wijst de schaduw van het huis dus recht de tuin in. Daarvoor en daarna valt die schuin.

Hoeveel dat scheelt, laat een kaal rekenvoorbeeld zien, met alleen een vrijstaand huis van zes meter hoog. Een punt één meter achter dat huis haalt daar nog ongeveer 7,3 uur zon. De uitleg bij dat rekenvoorbeeld staat in zonuren in je tuin berekenen uit kadasterdata.

Een tuin in De Pijp is geen kaal rekenvoorbeeld. Er staan buren aan weerszijden, schuttingen en panden tot 17,9 meter hoog. Die schuine uren kunnen daar dus alsnog verdwijnen. Het getal per plek volgt pas uit de hele omgeving.

Valkuil 3: de erfgrens vergeten in een tuin van vijf meter breed

In een smalle strook kan de schutting meer zon wegnemen dan het huis. De app zet de erfgrens daarom altijd neer als een wand van 1,8 meter, ook als je nog niets hebt getekend.

Wat dat doet, is berekend met zeven rijtjeshuizen naast elkaar. Elk huis is 5,5 meter breed, 8 meter diep en 6 meter hoog. De tuin van het middelste huis ligt op het noorden en het perceel is 20 meter diep.

Met alleen de gebouwen ligt het punt op één meter net boven de zes uur. Met de erfgrens erbij komt het daar uit op 0,0 uur. Daar nemen de zijschuttingen juist de lage zon uit het noordoosten en noordwesten weg.

Het perceel aan de even kant van de Van Ostadestraat is met ongeveer 5 meter smaller dan die rij, en de panden zijn ruim twee keer zo hoog. Deze cijfers zijn daarom geen voorspelling voor die tuin. Ze laten zien welke schaduwgever je niet mag weglaten als je zelf een stadstuin ontwerpt.

Blijft een plek onder de drie uur, dan hoort er een plant voor schaduw. Japans siergras, Hakonechloa macra, staat in de plantenlijst van de app als soort voor halfschaduw en schaduw.

Valkuil 4: een bouwblok rekenen als een rijtjeshuis

Een pand uit 1901 in De Pijp is geen rijtjeshuis met een zolder erop. De vijf panden uit 1901 aan de even kant zijn ruim twee keer zo hoog als een rijtjeshuis van 6 meter. Hun middagschaduw reikt twee en een half keer zo ver.

Wie een binnentuin in Amsterdam schetst met de maten van een nieuwbouwwijk, tekent de schaduw te kort.

Die hoogte hoef je niet te schatten. 3DBAG geeft per pand de hoogte van het dak en de hoogte van het maaiveld, de grond rond het pand. Allebei staan ze ten opzichte van NAP, het Nederlandse nulpunt voor hoogtes. Het verschil is de hoogte die schaduw werpt. De dataset komt van de 3D geoinformation-onderzoeksgroep en 3DGI, onder een CC BY 4.0-licentie.

Tel bouwlagen niet als meetlat. 3DBAG schat het aantal bouwlagen alleen tot en met vijf, dus een hoger pand staat daar niet hoger in. De dakhoogte in meters is het getal dat telt.

Valkuil 5: een boom kiezen op zijn hoogte alleen

In een tuin van vijf meter breed telt de kroon van een boom zwaarder dan zijn hoogte. Het krentenboompje, Amelanchier lamarckii, staat in de plantenlijst van de app met een volwassen hoogte van 5 meter en een kroon van 4 meter doorsnee. Achter het huis aan de even kant van de straat vult die kroon ongeveer vier vijfde van de breedte.

Zo'n boom geeft in het ontwerp ook zelf schaduw. Een geplaatste plant werpt een kroonschaduw in de maanden dat hij blad heeft, en in mei staat het krentenboompje in blad. De app zet hem bij volle zon en halfschaduw. Teken hem dus in voordat je de border eronder kiest.

De panden uit 3DBAG en de erfgrens werpen in de berekening schaduw. Bomen en heggen van de buren, bomen op het binnenterrein en schuurtjes die te klein zijn voor de BAG doen dat niet. Het zonurengetal is daardoor een bovengrens: hoogstens zoveel zon. Welke kronen over je schutting hangen, zie je zelf in de tuin. Hoe je dat natelt, staat in schaduw in je tuin meten. Dit artikel staat in de categorie inspiratie.

Hoe begin je bij jouw eigen perceel?

De metingen aan de Van Ostadestraat komen uit openbare bronnen: de kadastrale kaart, 3DBAG en de stand van de zon. Voor elk Amsterdams adres zijn ze op te vragen.

Je begint bij het adresveld onderaan deze pagina. Tuinontwerp.app tekent je perceel op schaal, met de gebouwen uit 3DBAG eromheen, en jij zet er je terras, borders en planten op. Elke plant staat er op de breedte van een volgroeide plant, dus je ziet meteen of een krentenboompje in je strook past. Bij elke plant zie je ook hoeveel zon die plek hoogstens krijgt, met de erfgrens meegeteld. Ontwerpen op je eigen perceel is gratis. Zo begin je bij jouw strook van vijf of bijna zeven meter breed, en niet bij een gemiddelde tuin.