Schaduw in je tuin meten: zo tel je de zonuren per plek

Schaduw in je tuin meten doe je met een stok op elke plek die je wilt beplanten en één heldere dag rond half mei. Loop elk heel uur langs de stokken en zet een streep als de voet van een stok in de zon staat. Het aantal strepen is het aantal uur directe zon op die plek.

Wie de zon op het oog inschat, ziet één moment van de dag. Een border die rond het middaguur vol in de zon ligt, kan later op de middag in de schaduw van de schuur van de buren liggen. Een telling per uur ziet beide momenten, en de uitkomst past op de drie aanduidingen van een plantenlabel.

Wat heb je nodig om de zonuren te tellen?

Een wolkenloze dag rond half mei, een stok per plek, een vel papier en een potlood. Tuinstokken of bamboestokjes van een halve meter werken goed: hoog genoeg om ze vanaf het terras te zien, dun genoeg om de plek ernaast geen schaduw te geven.

Half mei is niet toevallig gekozen. Dan staan de bomen in blad, dus je meet de schaduw waar je planten de hele zomer mee leven. Met diezelfde dag rekent ook de zonurenberekening uit kadasterdata, zodat je telling en de app over dezelfde dag gaan. Wil je eerst een schatting voordat je gaat tellen, dan rekent de zonurencalculator per plek uit hoeveel uur zon je perceel hooguit krijgt.

Wacht op een dag zonder wolken. Een wolk die een uur voor de zon hangt, kost elke stok een streep, en dan meet je het weer in plaats van je tuin. Volgens het KNMI scheen de zon in De Bilt in mei gemiddeld 217,5 uur (1991-2020). Dat is 44,8 procent van de langst mogelijke tijd. In een gemiddelde mei valt dus meer dan de helft van de mogelijke zon weg achter wolken.

Heldere dagen zijn daardoor schaars. Het KNMI telt in De Bilt in mei gemiddeld 5 dagen waarop de zon minstens 80 procent van de mogelijke tijd schijnt. Houd de weersverwachting in de gaten en zet de stokken de avond ervoor al neer. Mislukt mei, neem dan een heldere dag in juni. De bomen staan dan nog steeds in blad. De dag is wel langer, dus schrijf de datum bij je telling.

Zo tel je de zonuren per plek

Tellen kost één dag rondes lopen, in deze volgorde:

1. Zet een stok op elke plek die je wilt beplanten, en een op de plek waar je het vaakst zit. Geef elke stok een nummer.
2. Teken de tuin op papier, met het huis, de schuttingen en de nummers van de stokken erin.
3. Begin bij zonsopkomst. Op 15 mei komt de zon in Utrecht op om 5.45 uur en gaat ze onder om 21.27 uur.
4. Loop elk heel uur langs alle stokken. Ligt de voet van een stok in de zon, zet dan een streep bij zijn nummer.
5. Twijfel je? Kijk naar de schaduw van de stok zelf. Een scherpe schaduw betekent directe zon. Geen schaduw, of alleen een vage vlek, betekent dat de stok in de schaduw staat.
6. Tel na zonsondergang de strepen per stok. Dat getal is het aantal uur directe zon op die plek.

Tussen zonsopkomst en zonsondergang passen zestien rondes op het hele uur, van 6.00 tot 21.00 uur. Een plek die de hele dag zon heeft, haalt dus zestien strepen. Dat komt goed overeen met de daglengte van 15 uur en 41 minuten.

Ben je niet de hele dag thuis? Zet je telefoon op een vaste plek en laat een timelapse-app elk uur een foto maken. Controleer eerst of alle stokken in beeld staan. Tel daarna per stok de foto's waarop de voet in de zon staat.

Een ronde per uur mist wat er tussen twee rondes gebeurt. Komt een stok uit op twee, drie, vijf of zes strepen, dan zit die plek vlak bij een grens van het plantenlabel. Loop die stokken op de volgende heldere dag elk half uur, en tel twee halve strepen als één uur.

Waar zet je de stokken neer?

Zet ze waar de schaduw verandert, niet alleen midden in de border. Drie plekken horen altijd een stok te krijgen: de strook direct achter het huis, de voet van de schutting en de achterkant van de tuin. Op alle drie telt de schutting mee, zoals de twee voorbeeldtuinen hieronder laten zien.

De app rekent elke erfgrens als een wand van 1,8 meter, ook als je niets tekent. Wat die wand doet, laten twee rekenvoorbeelden van tuinontwerp.app zien. Het rijtjeshuis staat in een rij van zeven huizen van zes meter hoog, op een perceel van 5,5 bij 20 meter met 12 meter tuin achter het huis. Het ruime perceel is een vrijstaand huis van zes meter hoog aan de voorkant van een kavel van 20 bij 20 meter, ook met 12 meter tuin erachter. Beide zijn gemeten met de erfgrens erbij:

Een meter achter het rijtjeshuis houden de gebouwen alleen die plek nog net boven de zes uur. De erfgrens neemt er de hele dag weg. Waarom die strook in een smalle tuin zo donker is, staat in tuin op het noorden: schaduwplanten per zonuur.

Op het ruime perceel is de plek vlak voor de achtergrens donkerder dan de plek acht meter achter het huis: de laatste meters naar achteren kosten daar ruim twee uur. Half mei komt de zon op ten noorden van het oosten en gaat ze onder ten noorden van het westen. Op dat perceel valt die vroege en late zon over de achterschutting naar binnen, en die schutting houdt een deel ervan tegen. Tel daarom ook de eerste en de laatste ronde van de dag, en zet een stok vlak voor de achtergrens.

Voorbeeld, geen meting: de schaduw van een schutting heeft een scherpe rand. Een stok aan elke kant ervan laat zien hoe ver de schaduw per uur opschuift.

Langs een zijschutting loopt de schaduwrand als een scherpe lijn over border en gras. Zet een stok aan elke kant van die lijn, want een meter verschil kan een hele aanduiding op het plantenlabel schelen.

Die getallen gelden voor twee voorbeeldtuinen, niet voor de jouwe. Tuinontwerp.app tekent je eigen perceel op schaal en rekent daarop dezelfde getallen per plek uit. Zo zie je vooraf waar de schaduw valt en waar een stok het meest oplevert.

Wat zeggen je strepen over je planten?

Het aantal strepen zet je naast de aanduiding op het plantenlabel. De grenzen in de tabel komen van de RHS, de Britse koninklijke tuinbouwvereniging, en de app gebruikt dezelfde.

Die grenzen gelden voor midden in de zomer. Half mei is de dag korter dan eind juni, dus een telling in mei valt eerder te krap dan te ruim uit.

Schrijf per stok ook op wanneer de strepen vallen. Middagzon geeft veel meer licht dan ochtend- of avondzon. Zes strepen tussen twaalf en zes uur zijn dus meer waard dan zes strepen die allemaal voor de middag vallen. Een plant voor volle zon doet het op de eerste plek beter.

Welke planten bij welk aantal uren passen, staat per soort in tuin op het noorden en in de andere artikelen over schaduw en zon. Heb je per stok een getal, dan kun je daarmee een beplantingsplan maken per vak in plaats van voor de tuin als geheel.

Je telling naast de zonuren van de app

Een telling met stokken ziet alles wat er in je tuin staat. De boom van de buren telt mee, hun heg ook, en het schuurtje dat te klein is voor de registers. De app rekent met de gebouwen uit 3DBAG, je erfgrens en wat je zelf tekent. Wat daarbuiten staat, telt voor de app niet mee.

Leg de twee daarom naast elkaar. Telt een stok minder strepen dan de app aan uren geeft, dan staat er iets tussen de zon en die plek dat de app niet kent. Zoek dan naar een boom of een heg buiten je erfgrens. Telt een stok vlak bij de erfgrens juist meer strepen, kijk dan naar je schutting. Is die lager dan de wand van 1,8 meter waarmee de app rekent, of staat er geen, dan krijgt die plek meer zon dan de app aangeeft.

Je stokken geven je zes of tien getallen op één dag. Het plan geeft je de hele tuin. Begin bij het adresveld onderaan deze pagina: de app legt je perceel op schaal neer, met de huizen eromheen. Daarop teken je je terras, borders en planten, elke plant op de breedte van een volgroeide plant. Per plek zie je hoeveel uur zon er hoogstens valt, en je strepen leg je er plant voor plant naast. Ontwerpen op je eigen perceel is gratis.