Ruwe berk

De ruwe berk (Betula pendula) is een inheemse boom van 15 tot 20 meter hoog. De stam is wit en de dunne twijgen hangen naar beneden. In april en mei hangen er gele katjes aan. De boom wil zon of halfschaduw en redt zich op arme zandgrond. Voor een kleine tuin wordt hij groot.

In het kort

Blad

april t/m oktober

Bloei

april t/m mei

Vrucht

augustus t/m september

janfebmrtaprmeijunjulaugsepoktnovdec

Hoe herken je deze plant?

Kijk eerst naar de stam. Bij een jonge boom is de bast roodbruin. Later wordt die zilverwit en schilfert af. Onderaan wordt de stam van een oude berk donker en ruw, alsof de bast openbarst.

Dan de twijgen. Jonge twijgen zijn dun, hangen over en worden snel kaal. Door kleine klieren met hars voelen ze wat wrattig aan.

Het blad is 3 tot 7 centimeter lang, ruitvormig en spits. De rand is dubbel gezaagd: grote tanden met kleine tandjes ertussen. De mannelijke katjes hangen en worden 3 tot 6 centimeter lang. De vrouwelijke katjes staan rechtop. Elk zaadje heeft een vleugel die twee tot drie keer zo breed is als het nootje.

Let op de zachte berk. Zijn jonge twijgen groeien schuin omhoog, hangen niet over en zijn behaard. De twee soorten kruisen ook met elkaar, dus niet elke berk is zuiver de een of de ander.

Standplaats: waar groeit deze soort het best?

Geef de ruwe berk zon of halfschaduw: minstens 3 uur directe zon per dag in de zomer. Meer zon mag ook. Van nature groeit hij in bossen, op heide en in de duinen. Een zure zandgrond past hem goed.

Op twee plekken gaat het in een Nederlandse tuin mis:

• Een smalle achtertuin. De kroon wordt 8 tot 12 meter breed. In een tuin van 6 meter breed hangt de boom dus ver over bij de buren.
• Vlak bij huis als iemand hooikoorts heeft. Het stuifmeel van berken is zeer sterk allergeen. Ruim 1 miljoen Nederlanders zijn er allergisch voor.

In de winter staat de berk kaal. Juist dan valt de witte stam het meest op.

MeiJanuariDezelfde tuin in mei en in januari. Dit is een gegenereerd beeld, geen foto.

Op een tekening van je eigen perceel, op schaal, zie je hoe breed je tuin echt is. Je huis en de gebouwen eromheen staan er ook op. Zo kies je de plek voor de berk voordat je gaat graven.

Planten en verzorgen

Plant een berk met kale wortel tussen november en begin maart. Dan is de boom in rust. Zo'n jong boompje is het goedkoopst. Een boom in een pot kan het hele jaar de grond in, maar ook die plant je liefst in de herfst of winter.

Zet de stam minstens 4 tot 6 meter van huis, schutting en andere bomen. Dat is de halve breedte van de kroon. Op plantdag lijkt dat veel te ruim voor zo'n dun stammetje. Staat de boom in het gras, houd dan een kring rond de stam vrij van gras.

Geef het eerste jaar geregeld water. Tot drie jaar na het planten geef je ook water als het lang droog is. Snoeien hoeft niet, en hard terugsnoeien is geen goed idee.

Veel vogels broeden van maart tot en met juli, en sommige nog in augustus. Kijk daarom eerst of er een nest in de boom zit.

Wat als het misgaat?

Het blad heeft oranje stipjes aan de onderkant. Dat is berkenroest, een schimmel. In een slecht jaar valt het blad wat eerder. Een volwassen boom heeft er weinig last van. Wie het gevallen blad in de herfst opruimt, remt de schimmel een beetje.

Onder de boom plakt alles. Bladluizen scheiden plakkerige honingdauw af. Daarop groeit soms zwarte schimmel. Bestrijden hoeft niet: natuurlijke vijanden houden de luizen in toom. Een natte doek haalt het plakspul van tafel en stoel.

Er groeit een dikke paddenstoel op de stam. Dat kan de berkenzwam zijn. Die groeit alleen op berken en laat het hout rotten. Voor berken is dit de belangrijkste doodsoorzaak. Laat een boom met deze zwam bij huis of pad nakijken.

Het blad hangt slap in de zomer. De grond is te droog. Berken wortelen ondiep en kunnen slecht tegen droogte. Geef dan een flinke plens water.

Er komen geen katjes. De boom is nog te jong. Een berk bloeit meestal pas op een leeftijd van 10 tot 15 jaar.

Wat hebben vogels en insecten eraan?

In de herfst en winter komt de sijs langs, vaak in groepjes. Dit vogeltje hangt acrobatisch aan de dunne twijgen. Met zijn spitse snavel peutert het de zaadjes uit de berkenkatjes. Ook de grote barmsijs eet vooral zaad van berk en els. Die wintergast zie je lang niet elk jaar, maar soms komen er grote groepen.

Op berk leven de rupsen van tientallen soorten vlinders. De oranje berkenspanner is er een van. Dat vlindertje vliegt overdag, van eind februari tot eind april. De berkenwintervlinder vliegt juist van oktober tot half december.

Giftig of eetbaar?

De ruwe berk staat niet bekend als giftig. Dat betekent niet dat hij eetbaar is. Wel wordt in het voorjaar sap uit de stam getapt. Daarvoor boort men ondiepe gaatjes in de stam en vangt het sap op via een buisje. Omdat er suiker in zit, laat men het ook gisten tot een alcoholische drank.